บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่

Graduate School Chiang Mai Rajabhat University

ฟื้นวิถีชุมชนจากตำนานโคมเมืองสาตร


ผู้วิจัย : นางเนาวลักษณ์ รัตนมาลี
หลักสูตร : ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขา : ภาษาไทย
อาจารย์ที่ปรึกษา : รองศาสตราจารย์สนิท สัตโยภาส
อาจารย์ที่ปรึกษาร่วม : ผู้ช่วยศาสตราจารย์เรณู อรรฐาเมศร์

บทคัดย่อ


การวิจัยครั้งนี้มีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษารูปแบบ เนื้อหา ความหมาย และบทบาทหน้าที่ของโคมที่มีต่อชุมชน ศึกษาหาแนวทางการสืบทอดตานานโคมเมืองสาตร และกระตุ้นจิตสานึกในการสร้างความสัมพันธ์ของคนในชุมชน เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ โดยทาการศึกษาวิจัยในพื้นที่ของชุมชนบ้านเมืองสาตร ตาบลหนองหอย อาเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ ประชากรและกลุ่มตัวอย่าง ได้แก่ ผู้นาชุมชน จานวน 2 คน พระ จานวน 3 รูป ปราชญ์ชุมชน จานวน 26 คนเยาวชนบ้านเมืองสาตร จานวน 9 คน และชาวบ้านชุมชนเมืองสารท จานวน 60 คน เครื่องมือวิจัยที่ใช้เป็นแบบสัมภาษณ์เชิงลึก วิธีรวบรวมข้อมูลและการเก็บข้อมูลตามวัตถุประสงค์การวิจัย มีการจัดกิจกรรมที่สาคัญคือ การสารวจบริบทชุมชน การจัดเวทีเสวนากลุ่มย่อย การจัดกิจกรรมร่วมกันของคนในชุมชน วิธีวิเคราะห์ข้อมูลการศึกษาวิจัยครั้งนี้เป็นแบบพรรณนาวิเคราะห์เนื้อหาข้อมูลเชิงคุณภาพเพื่อตอบวัตถุประสงค์ของการวิจัย
ผลการวิจัยสรุปได้ดังนี้ รูปแบบของโคมแบ่งตามลักษณะของตัวโคม สามารถแบ่งได้เป็น 4 ประเภท คือ โคมถือ โคมแขวน โคมลอย และโคมผัด หากแบ่งโคมตามเกณฑ์ด้านเนื้อหาที่เป็นแก่นของโคมมาจัดประเภท จะพบว่า มี 3 ประเภท ได้แก่ โคมที่เกี่ยวข้องกับพุทธศาสนาและหลักธรรมทางศาสนา โคมที่เกี่ยวพันกับความเชื่อและใช้ประดับบ้าน และโคมที่เกี่ยวพันกับความบันเทิง รูปแบบของโคมแต่ละแบบจะอยู่ในรูปของสัญญะที่แฝงไว้ซึ่งคุณค่า ความหมาย กล่าวคือ โคมแปดเหลี่ยมเป็นสัญลักษณ์ของคาสอนเรื่องมรรคมีองค์ 8 ประการ อันเป็นหนทางแห่งการดับทุกข์ โคมหูกระต่ายเป็นสัญลักษณ์ของคาสอนเรื่องพรหมวิหาร 4 ถือเป็นหลักธรรมอันประเสริฐในการดาเนินชีวิต ซึ่งประกอบด้วย เมตตา กรุณา มุทิตา อุเบกขา โคมผัดหรือโคมหมุน เป็นโคมที่แสดงถึงการเวียนว่ายตายเกิดของสรรพสิ่ง โคมดอกบัว เป็นสัญลักษณ์ที่ใช้แทนดอกบัวที่
ใช้บูชาพระพุทธเจ้า และโคมลอยเป็นโคมที่ใช้ในการบูชาพระธาตุจุฬามณีบนสรวงสวรรค์ ส่วนรูปแบบของโคมในปัจจุบันถูกสร้างขึ้นตามรายการที่ลูกค้าสั่งทา และปราชญ์คิดขึ้นเองเพื่อดึงดูดความสนใจของลูกค้า
เนื้อหาและความหมายของโคม จะแฝงไว้ตามลักษณะของโคม โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อถ่ายทอดและแสดงถึงคาสั่งสอนทางพระพุทธศาสนา ความเชื่อเกี่ยวกับการบูชาพระธาตุจุฬามณีบนสรวงสรรค์ การสะเดาะเคราะห์เพื่อให้ตนเองและครอบครัวมีความสุข
บทบาทหน้าที่ของโคมในอดีตนั้น ทางด้านสังคมโคมถูกนามาเป็นเครื่องมือในการสร้างความใกล้ชิดในครอบครัวและความสามัคคีภายในครอบครัวและชุมชน การช่วยเหลือเกื้อกูลกัน ลดความขัดแย้ง มีการอบรมสั่งสอนในขณะทาโคม ทางด้านจิตใจการทาโคมมีบทบาทหน้าที่ในการสร้างกาลังใจ สร้างสมาธิ ความประณีตละเอียดอ่อน การแสดงถึงความคิดสร้างสรรค์ของผู้ทาโคมอีกด้วย ทางด้านจิตวิญญาณ โคมมีบทบาทหน้าที่ในการกล่อมเกลาจิตใจ สร้างศรัทธาทางพระพุทธศาสนารวมถึงการดาเนินชีวิตด้วยหลักธรรมเป็นการควบคุมความประพฤติของคนในชุมชนให้อยู่ในกรอบในเกณฑ์ของศีลธรรมอีกด้วย แต่ปัจจุบันบทบาทหน้าที่ของโคม เป็นเพียงสิ่งที่มีไว้เพื่อประดับสร้างความสวยงามให้สถานที่ต่างๆ เน้นความบันเทิงและสร้างรายได้เท่านั้น
แนวทางการสืบทอดตานานโคมเมืองสาตร ในการกระตุ้นจิตสานึกในการสร้างความสัมพันธ์ของคนในชุมชน โดยแนวคิดทฤษฎีที่ใช้ คือ แนวคิดทฤษฎีกระบวนการผลิตซ้าทางวัฒนธรรม (Reproduction) เนื่องจากกระบวนการสืบทอดของโคมนั้น มีมาหลายชั่วอายุคนจึงสามารถดารงอยู่ได้ในปัจจุบัน แต่จะมีการปรับเปลี่ยนรูปแบบและบทบาทหน้าที่ไป ดังนั้นการสืบค้นและสืบสานวัฒนธรรมพื้นบ้านเกี่ยวกับโคมเมืองสาตรนั้น จะต้องมีการรวบรวมข้อมูลทั้งหมดเกี่ยวกับโคมเมืองสาตรไว้เป็นตานานโคมเมืองสาตร อันเป็นมรดกและภูมิปัญญาของชุมชน ก่อให้เกิดสร้างคุณค่าให้แก่ปราชญ์ผู้มีความรู้เกี่ยวกับโคม เมื่อคนในชุมชนมีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับโคม ตระหนักและเห็นความสาคัญของโคมมากยิ่งขึ้น จึงก่อให้เกิดความร่วมมือและสามัคคีกันในการถ่ายทอดความรู้ให้แก่เยาวชนในชุมชนอย่างถูกต้อง โดยมีเยาวชนผู้เป็นลูกหลานเป็นผู้ศึกษาและสืบค้นความรู้เกี่ยวกับโคมและชักชวนให้พ่อแม่ผู้ปกครองมาร่วมกันทากิจกรรมอย่างต่อเนื่อง สืบทอดกันไปจากรุ่นสู่รุ่น โดยเน้นความรู้ในด้านเนื้อหา ความหมายและบทบาทหน้าที่ของโคมในทางพระพุทธศาสนาเป็นแกนหลัก ส่วนรูปแบบของโคมนั้นจะต้องมีการรวบรวมไว้เป็นหลักฐาน เพื่อใช้ในการศึกษาและให้ความรู้แก่คนรุ่นหลังต่อไป กระบวนการดังกล่าวเป็นกระบวนในการนาตานานโคมเมืองสาตรที่สร้างขึ้นโดยคนในชุมชนเอง มาเป็นสื่อในการรื้อฟื้นวิถีชุมชนที่ช่วยเหลือเกื้อกูลกันในอดีตให้กลับมาอีกครั้ง


ดาวน์โหลดเอกสาร