บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่

Graduate School Chiang Mai Rajabhat University

การเปลี่ยนแปลงทางสังคมที่มีผลกระทบต่อประเพณีความเชื่อ ของชาวล้านนา : กรณีศึกษา ผีปู่ย่า


ผู้วิจัย : นางเกศริน ธรรมขันแข็ง
หลักสูตร : ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต สาขา : วิจัยและพัฒนาท้องถิ่น
อาจารย์ที่ปรึกษา : ดร.ประเวศ เวชชะ
อาจารย์ที่ปรึกษาร่วม : รองศาสตราจารย์สมจิต พรหมเทพ

บทคัดย่อ


ศึกษาเรื่องผลกระทบของการเปลี่ยนแปลงทางสังคมต่อประเพณีความเชื่อของชาว ล้านนา มีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษาถึงประเพณีความเชื่อ พิธีกรรมเกี่ยวกับผีปู่ย่าและผลกระทบของการเปลี่ยนแปลงทางสังคมต่อประเพณีความเชื่อผีปู่ย่า
วิธีการศึกษาวิจัยได้ใช้วิธีวิจัยเชิงคุณภาพ ลักษณะพรรณนา การสังเกตแบบ มีส่วนร่วม และการสัมภาษณ์อย่างเป็นทางการและไม่เป็นทางการ
ผลการศึกษาวิจัยพบว่าประเพณีความเชื่อบทบาทและพิธีกรรมเกี่ยวกับผีปู่ย่ายังคงอยู่ ในสังคมล้านนาและมีความสัมพันธ์กับการดารงชีวิตของชาวล้านนา โดยชาวล้านนาเชื่อว่าผีปู่ย่า มีบทบาทสาคัญซึ่งแยกเป็น 3 ประเด็นคือ 1) บทบาทของผีปู่ย่าต่อบุคคลและครอบครัว ผีปู่ย่า ส่งผลให้บุคคลที่เชื่อถือมีความประพฤติปฎิบัติตนให้อยู่ในจารีตประเพณีและครรลองครองธรรมและได้สร้างเสริมกาลังใจ ความอบอุ่นใจ ความสบายใจ ป้องกันการขัดแย้งที่จะเกิดขึ้นกับ บุคคลอื่น สาหรับบทบาทหน้าที่ของผีปู่ย่าต่อครอบครัวผีปู่ย่าได้สร้างสรรค์ให้ครอบครัวมีความรัก ความผูกพันกันอย่างแน่นแฟ้น และดูแลเอาใจใส่สมาชิกในครอบครัว 2) บทบาทของผีปู่ย่า ต่อเครือญาติ ผีปู่ย่าได้สร้างความผูกพันความสามัคคีในหมู่เครือญาติในสายสกุลเดียวกัน และปลูกฝังคนรุ่นลูกรุ่นหลานให้มีความเคารพผู้อาวุโสและมีจิตสานึกที่ดีในการประพฤติปฏิบัติตน ให้เหมาะสม อยู่ในขอบเขตจารีตประเพณีอยู่ในครรลองครองธรรมและพยายามรักษาชื่อเสียงของตระกูล 3) บทบาทต่อสังคม ผีปู่ย่ามีความสาคัญในการควบคุมพฤติกรรมของสมาชิกในสังคม เริ่มจากครอบครัวซึ่งเป็นรากฐานของสังคม เครือญาติ ชุมชน ตลอดจนถึงสังคมใหญ่ โดยมี บทบาทสาคัญในการควบคุมให้ผู้นับถือประพฤติปฏิบัติตนตั้งอยู่ในครรลองครองธรรม ซึ่งเป็น การสร้างความสงบสุขให้กับสังคมล้านนามาช้านาน
การศึกษาพิธีกรรมเกี่ยวกับผีปู่ย่าพบว่าพิธีกรรมเกี่ยวกับผีปู่ย่าแบ่งได้เป็น 2 ประเภท คือ พิธีกรรมที่จัดเป็นประจาสม่าเสมอ พิธีกรรมที่จัดตามวาระจัดขึ้นเป็นประจาทุกปีและโอกาสต่างๆ ที่มีความสาคัญต่อชีวิต
การศึกษาการเปลี่ยนแปลงทางสังคมที่มีผลกระทบต่อประเพณีความเชื่อ ผีปู่ย่าพบว่า มีประเด็นสาคัญ 3 ประเด็น คือ 1 ) การศึกษา ในระบบโรงเรียนที่รัฐเป็นผู้กาหนดที่มุ่งเน้นความเป็น
วิทยาศาสตร์ที่สามารถทดลองพิสูจน์ได้ และการเรียนรู้นอกระบบที่ผ่านสื่อที่ทันสมัยทาให้ คนรุ่นใหม่ที่การศึกษามีบทบาทสาคัญในการดาเนินชีวิตมีทรรศนะเกี่ยวกับผีปู่ย่าว่าเป็นสิ่งที่ ไร้เหตุผลและไม่เข้าใจในบทบาทหน้าที่และการประกอบพิธีกรรมเกี่ยวกับผีปู่ย่า และการศึกษา ยังจากัดในเรื่องของเวลาทาให้ไม่สามารถเข้าร่วมพิธีกรรมได้จึงทาให้เกิดความห่างเหินและ ลดความสาคัญลงในขณะผู้ที่ได้รับการศึกษาสูงกลับมองเห็นความสาคัญและคุณค่าของผีปู่ย่าและคนไม่ได้รับการศึกษาหรือการศึกษาไม่มีบทบาทในวิถีการดาเนินชีวิตยังมีทรรศนะเกี่ยวกับผีปู่ย่า ที่ดีและเชื่อในคุณค่าและประโยชน์ของผีปู่ย่า 2) อาชีพ ผู้ที่ประกอบอาชีพที่ดั้งเดิมสืบต่อมาจากบรรพบุรุษยังมีความคิดความเชื่อในสิ่งที่อยู่เหนือธรรมชาติ และมีเวลาว่างหลังจากการทางาน อันเนื่องจากการประกอบอาชีพตามฤดูกาล ในการเข้ามามีส่วนร่วมพิธีกรรมเกี่ยวกับผีปู่ย่า ส่วนอาชีพสมัยใหม่ที่มีพื้นฐานทางวิทยาศาสตร์ทาให้ผู้ประกอบอาชีพประเภทนี้ ไม่เชื่อในประเพณีความเชื่อและบทบาทของผีปู่ย่าซึ่งเป็นสิ่งเหนือธรรมชาติพิสูจน์จับต้องไม่ได้และการ ประกอบอาชีพยังจากัดด้วยเวลาและต้องเดินทางไปประกอบอาชีพต่างถิ่นทาให้โอกาสในการเข้ามา มีส่วนร่วมพิธีกรรม เกี่ยวกับผีปู่ย่าลดลงหรือไม่มีโอกาสเข้าร่วม 3) ความเจริญก้าวหน้าทางการคมนาคมและเทคโนโลยีส่งผลให้เกิดการหลั่งไหลทางวัตถุ การแลกเปลี่ยนทางความคิดความเชื่อ รวมถึงการรับเอารูปแบบความคิดความเชื่อใหม่ได้อย่างรวดเร็วทาให้คนรุ่นใหม่มีทรรศนะเกี่ยวกับผีปู่ย่าว่าเป็นสิ่งล้าสมัยไม่ทันต่อเหตุการณ์และสังคมที่เปลี่ยนไป ผีปู่ย่าจึงลดความสาคัญและ ถูกลืมเลือนไป แต่การคมนาคมและเทคโนโลยีทาให้การติดต่อและการรับทราบข้อมูลข่าวสาร เป็นไปอย่างรวดเร็ว เป็นปัจจัยเอื้อสาหรับคนรุ่นใหม่ในการติดต่อสื่อสารรับทราบข้อมูล ความเป็นไปของสมาชิกของสายสกุลและการเดินทางที่สะดวกรวดเร็ว แต่การสื่อสารกลับส่งผลให้ ง่ายต่อการปฏิเสธในการเข้าร่วมในการประกอบพิธีกรรมเกี่ยวกับผีปู่ย่า
อย่างไรก็ตามการเปลี่ยนแปลงทางสังคมจะมีผลกระทบต่อประเพณีความเชื่อผีปู่ย่า การถูกกระทบจากความคิดความเชื่อใหม่จากสังคมภายนอกผ่านสื่อเทคโนโลยี และความคิด ทางวิทยาศาสตร์รวมถึงคุณค่าทางวัตถุนิยมเป็นปัญหาสาคัญที่ทาให้ผีปู่ย่าลดบทบาทและ ความสาคัญลงไป การปรับปรนและการปรับความคิดความเชื่อเกี่ยวกับผีปู่ย่าให้เหมาะสมกับสังคมที่เปลี่ยนไปเพื่อที่ผีปู่ย่าจะสามารถดารงอยู่และสร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชนล้านนาต่อไป


ดาวน์โหลดเอกสาร